Chọn giống cà phê là một trong những quyết định quan trọng khi trồng mới hoặc tái canh vườn cà phê. Một giống phù hợp có thể giúp cây sinh trưởng tốt, hạn chế rủi ro do sâu bệnh và nâng cao hiệu quả sản xuất trong nhiều năm.

Tuy nhiên, không phải giống cà phê nào có năng suất tiềm năng cao cũng phù hợp với mọi khu vườn. Điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nước tưới, khả năng chăm sóc và mục tiêu sản xuất đều ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn giống.

Vậy nên chọn giống cà phê nào, cách nhận biết cây giống chất lượng ra sao và cần lưu ý gì trước khi trồng? Bài viết tổng hợp thông tin từ Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) và tài liệu Kỹ thuật tái canh cây cà phê của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia.

Lưu ý: Năng suất và đặc tính được công bố trong tài liệu không đồng nghĩa với kết quả chắc chắn đạt được ở mọi vườn. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào đất đai, nguồn nước, thời tiết, mật độ trồng và kỹ thuật chăm sóc.

1. Xác định loại cà phê phù hợp với khu vực trồng

Trước khi tìm hiểu từng giống cụ thể, người trồng cần xác định loại cà phê phù hợp với điều kiện tự nhiên và mục tiêu sản xuất.

Cà phê Robusta (cà phê vối)

Theo tài liệu năm 2017 của WASI, Tây Nguyên chiếm khoảng 92% diện tích cà phê cả nước, và các giống được tài liệu này giới thiệu cho vùng đều là cà phê vối.

Tài liệu Kỹ thuật tái canh cây cà phê khuyến nghị sử dụng các giống có năng suất, chất lượng cao như TR4, TR5, TR6, TR7, TR8, TR9, TR11, TR12, TR13 và giống cà phê vối lai TRS1.

Cà phê Arabica (cà phê chè)

Cà phê chè cần điều kiện sinh thái riêng. Ví dụ, WASI mô tả giống cà phê chè THA1 thích ứng tốt tại các vùng sinh thái đặc thù ở Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ và Tây Bắc, nơi có độ cao trên 600 m.

Việc lựa chọn cà phê chè cần căn cứ vào điều kiện thực tế của địa phương, thay vì chỉ dựa trên giá bán của sản phẩm.

Lưu ý: Trước khi chọn giống cụ thể, hãy xác định loại cà phê đang được canh tác hiệu quả tại khu vực của mình và tham khảo ý kiến cơ quan khuyến nông địa phương.

2. Các giống cà phê vối nên tìm hiểu

Giống cà phê TR4

Theo WASI, TR4 sinh trưởng khỏe, phân cành nhiều, có khả năng kháng bệnh gỉ sắt cao. Tài liệu giới thiệu giống ghi nhận năng suất 5–7 tấn nhân/ha.

Giống được nhân bằng phương pháp vô tính (ghép, nuôi cấy in vitro…). WASI cũng lưu ý TR4 cần thâm canh cao, tạo hình mạnh do có nhiều cành thứ cấp và cần hãm ngọn thấp.

Xem thêm: Giống cà phê vối TR4: Đặc điểm, ưu điểm và lưu ý khi canh tác.

Giống cà phê TR9

Điểm nổi bật của TR9 là hạt to: WASI ghi nhận khối lượng 100 nhân 24–25 g và hạt loại R1 trên 95%, năng suất 5–6 tấn nhân/ha. Giống có khả năng kháng bệnh gỉ sắt cao và được nhân bằng phương pháp vô tính.

Vì hạt to, WASI khuyến nghị trồng TR9 theo hàng để thuận tiện cho việc thu hái, chế biến, và không xay xát chung với các giống khác để tránh vỡ hạt.

Giống cà phê TRS1

TRS1 là giống cà phê vối lai, được WASI tạo ra từ 4 dòng vô tính TR4, TR9, TR11 và TR12 bằng phương pháp lai tổng hợp có kiểm soát. Điểm khác biệt chính là giống nhân bằng hạt (cây thực sinh), không cần ghép.

Tài liệu năm 2017 của WASI ghi nhận năng suất trung bình trên 5 tấn/ha, khối lượng 100 nhân trung bình 20,1 g và tỷ lệ cây nhiễm gỉ sắt dưới 10%. Do đặc tính phân ly của cây lai, tài liệu khuyến nghị cưa ghép cải tạo những cây có năng suất thấp.

Nên chọn TR4, TR9 hay TRS1?

Không có một giống duy nhất tốt nhất cho tất cả các khu vườn.

  • TR4: Nên tìm hiểu nếu ưu tiên tiềm năng năng suất và khả năng kháng gỉ sắt, đồng thời có điều kiện thâm canh và tạo hình.
  • TR9: Đáng cân nhắc nếu quan tâm đến hạt to và có thể trồng, thu hái, chế biến riêng theo hàng.
  • TRS1: Phù hợp nếu muốn trồng cây thực sinh (nhân bằng hạt), nhưng cần theo dõi và ghép cải tạo những cây năng suất thấp.

Các đặc tính trên là cơ sở tham khảo, không phải cam kết về năng suất thực tế.

3. Sáu tiêu chí chọn cây giống cà phê chất lượng

Chọn đúng tên giống mới chỉ là bước đầu. Chất lượng cây giống khi mua cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh trưởng sau khi trồng.

3.1. Có nguồn gốc giống rõ ràng

Ưu tiên cây giống từ cơ sở sản xuất có thông tin về giống, nguồn hạt hoặc chồi ghép và quy trình sản xuất.

Đối với cây ghép, nên hỏi rõ nguồn chồi ghép và cây gốc ghép; tài liệu tái canh khuyến nghị dùng chồi của các dòng cà phê vối đã được công nhận. Đối với cây thực sinh, cần tìm hiểu nguồn hạt giống.

Không nên mua cây giống chỉ vì giá rẻ hoặc vì người bán quảng cáo năng suất cao.

3.2. Cây sinh trưởng khỏe, thân thẳng

Cây giống tốt thường có thân phát triển tương đối thẳng, lá khỏe, màu sắc bình thường và không có biểu hiện héo kéo dài.

Tránh chọn những cây còi cọc, thân cong bất thường, lá vàng không rõ nguyên nhân hoặc có dấu hiệu bị sâu bệnh.

3.3. Kiểm tra bộ rễ và bầu đất

Bộ rễ là yếu tố quan trọng đối với khả năng bén rễ sau khi trồng. Tài liệu tái canh khuyến nghị kiểm tra rễ cây trong bầu trước khi trồng và loại bỏ những lô cây bị thối rễ hoặc rễ biến dạng.

Đất ươm cây giống không được lấy từ những vùng đã trồng cà phê, hồ tiêu hoặc các cây khác bị nhiễm tuyến trùng. Khi mua cây, có thể hỏi cơ sở về nguồn đất ươm và cách xử lý đất.

3.4. Cây đạt độ tuổi và kích thước phù hợp

Không nên chỉ dựa vào chiều cao để đánh giá chất lượng cây giống. Tài liệu Kỹ thuật tái canh cây cà phê nêu tiêu chuẩn cây con khi đem trồng như sau:

Tiêu chí Cây thực sinh (ví dụ TRS1) Cây ghép 10–12 tháng tuổi Cây ghép 18–20 tháng tuổi
Kích thước bầu đất 13–14 cm x 23–24 cm Tối thiểu 15 x 25 cm Tối thiểu 20 x 30 cm
Tuổi cây 6–8 tháng 10–12 tháng 18–20 tháng
Thân, lá, cành Cao 25–30 cm từ mặt bầu, 5–6 cặp lá thật Như cây thực sinh; chồi ghép cao trên 10 cm, ít nhất 1 cặp lá Có 3–5 cặp cành
Gốc và rễ Đường kính gốc 3–4 mm, một rễ mọc thẳng Chồi được ghép tối thiểu 2 tháng trước khi trồng Không bị bó rễ
Sâu bệnh Không bị sâu bệnh, không cong hay thối rễ Không bị sâu bệnh Không bị sâu bệnh

Tài liệu cũng yêu cầu cây ghép được huấn luyện ngoài ánh sáng hoàn toàn 10–15 ngày trước khi trồng. Hãy yêu cầu cơ sở cung cấp tiêu chuẩn cây xuất vườn và đối chiếu với các tiêu chí trên.

3.5. Phù hợp với điều kiện đất và nguồn nước

Một giống có tiềm năng năng suất cao nhưng không phù hợp với điều kiện vườn vẫn có thể cho kết quả kém.

Trước khi mua cây, hãy đánh giá:

  • Đất có thoát nước tốt hay thường xuyên bị úng?
  • Nguồn nước tưới mùa khô có ổn định không?
  • Khu vực trồng có nguy cơ thiếu nước kéo dài không?
  • Vườn có tiền sử bệnh hại rễ hoặc cần tái canh sau nhiều năm canh tác không?

Nếu vườn có vấn đề về đất hoặc bệnh hại, cần đánh giá nguyên nhân và phương án xử lý trước khi xuống giống.

3.6. Mua từ cơ sở có khả năng tư vấn kỹ thuật

Một cơ sở giống đáng tin cậy cần cung cấp thông tin rõ ràng về giống, hướng dẫn trồng và chăm sóc, cũng như cách xử lý khi cây có biểu hiện bất thường sau khi trồng.

Đừng ngần ngại hỏi về phương pháp nhân giống, nguồn cây mẹ, tiêu chuẩn xuất vườn và khả năng cung cấp cây thay thế nếu có vấn đề theo thỏa thuận mua bán.

Nhà Vườn Thông Minh không xác minh hoặc bảo đảm chất lượng cho bất kỳ cơ sở bán cây giống cụ thể nào.

4. Kinh nghiệm chọn giống khi trồng mới và tái canh

Khi trồng cà phê trên diện tích mới

Người trồng nên khảo sát đất, độ dốc, khả năng thoát nước và nguồn nước tưới trước khi chọn giống.

Đồng thời, cần tìm hiểu giống nào đang sinh trưởng tốt tại các vườn lân cận có điều kiện tương tự. Kinh nghiệm thực tế tại địa phương sẽ hữu ích hơn việc chỉ dựa vào quảng cáo của nhà cung cấp.

Khi tái canh vườn cà phê già cỗi

Tái canh cần được chuẩn bị kỹ hơn vì đất có thể tồn tại tuyến trùng và nấm gây bệnh hại rễ.

Tài liệu Kỹ thuật tái canh cây cà phê đưa ra các tiêu chí để đánh giá vườn trước khi tái canh, gồm tuổi vườn, năng suất, tỷ lệ cây vàng lá, chết cây và mật độ tuyến trùng trong đất, trong rễ. Tùy kết quả, vườn có thể tái canh ngay hoặc cần luân canh từ 1 đến 3 năm trở lên với các cây không phải ký chủ của tuyến trùng, như đậu đỗ, ngô, lúa cạn, bông vải hoặc cây phân xanh họ đậu.

Về giống, tài liệu này khuyến nghị cây thực sinh TRS1 hoặc cây ghép của các dòng đã được công nhận như TR4, TR9, TR11. Tài liệu cũng ghi nhận trên 80% diện tích cà phê trồng bằng cây thực sinh, nên cây thực sinh vẫn là cây chủ lực khi tái canh.

Việc chọn giống kháng bệnh tốt không thể thay thế cho quy trình tái canh đúng kỹ thuật.

5. Những sai lầm cần tránh khi mua giống cà phê

Chỉ chọn giống theo lời quảng cáo năng suất: Năng suất tiềm năng trong điều kiện thâm canh không đồng nghĩa với năng suất mà mọi vườn đều đạt được.

Không kiểm tra nguồn gốc cây giống: Cây không đúng giống hoặc không bảo đảm sức khỏe có thể khiến chi phí đầu tư tăng lên về sau.

Chọn cây quá rẻ mà bỏ qua chất lượng: Cây giống kém chất lượng có thể gây thiệt hại lâu dài cho cả vườn cà phê.

Không đánh giá nguồn nước: Khả năng cung cấp nước trong mùa khô có thể ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển của cây và hiệu quả sản xuất.

Bỏ qua tình trạng đất khi tái canh: Nếu nguyên nhân suy thoái hoặc bệnh hại của vườn cũ chưa được giải quyết, cây mới vẫn có thể gặp khó khăn khi sinh trưởng.

6. Câu hỏi thường gặp

Giống cà phê nào phù hợp với Tây Nguyên?

Tài liệu tái canh của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia khuyến nghị các giống cà phê vối TR4 đến TR13 và TRS1. Việc lựa chọn cần dựa trên điều kiện sinh thái, chất lượng cây giống và mục tiêu canh tác cụ thể.

Nên chọn cà phê TR4 hay TRS1?

TR4 là dòng vô tính (cây ghép) có tiềm năng năng suất và khả năng kháng gỉ sắt cao, nhưng cần thâm canh và tạo hình mạnh. TRS1 là giống lai nhân bằng hạt, được tạo ra từ TR4, TR9, TR11 và TR12, nhưng có đặc tính phân ly nên cần ghép cải tạo những cây năng suất thấp. Hãy so sánh đặc tính giống và kết quả thực tế tại địa phương trước khi quyết định.

Làm sao nhận biết cây giống cà phê kém chất lượng?

Cần cảnh giác với cây còi cọc, thân cong bất thường, lá có dấu hiệu sâu bệnh, bầu đất kém ổn định, rễ cong, thối hoặc bó rễ. Ngoài quan sát hình thái, hãy đối chiếu tuổi cây, số cặp lá, đường kính gốc và kích thước bầu với tiêu chuẩn ở mục 3.4.

Mua cây giống cà phê cần hỏi người bán những gì?

Hãy hỏi tên giống, nguồn hạt hoặc chồi ghép, phương pháp nhân giống, tuổi cây, nguồn đất ươm, tiêu chuẩn xuất vườn, tình trạng sâu bệnh và hướng dẫn chăm sóc sau trồng.

Kết luận

Chọn giống cà phê tốt không đơn thuần là chọn giống được quảng cáo có năng suất cao. Người trồng cần kết hợp đặc tính giống, điều kiện đất đai, nguồn nước, phương pháp nhân giống và chất lượng cây khi xuất vườn.

Đối với cà phê vối ở Tây Nguyên, TR4, TR9 và TRS1 là những giống đáng tìm hiểu khi có kế hoạch trồng mới hoặc tái canh. Hãy ưu tiên nguồn cây giống rõ ràng, kiểm tra kỹ chất lượng cây và tham khảo ý kiến chuyên môn tại địa phương trước khi đầu tư trên diện tích lớn.